دانستنیهای علمی
ردهبندی علمی و جایگاه تبارزادی
Parkia speciosa یک گونهٔ درختی از تیرهٔ Fabaceae (با زیرتیرهٔ Mimosoideae) و از جنس Parkia است. این جنس با گلآذینهای کروی/سرمانند و نیامهای آویخته شناخته میشود و در نواحی گرمسیری قدیم و جدید پراکنش دارد.
منطقهٔ بومی و زیستگاه
این گونه بومی جنوبشرق آسیا است و بهویژه در شبهجزیرهٔ مالایا و بخشهایی از مجمعالجزایر مالزی و پیرامون آن گزارش میشود. زیستگاه طبیعی آن عمدتاً جنگلهای بارانی کمارتفاع، حاشیهٔ جنگل و رویشگاههای ثانویه در اقلیم مرطوب گرمسیری است؛ با این حال بهدلیل ارزش خوراکی و زراعی، امروزه در باغها و کشتهای روستایی نیز فراوان دیده میشود.
تاریخچهٔ توصیف و نامگذاری
نام علمی Parkia speciosa در قالب نظام نامگذاری دودویی توسط فریدریش آنتون ویلهلم میکِل (F.A.W. Miquel) در سدهٔ نوزدهم میلادی تثبیت شد؛ دورهای که گردآوری و توصیف فلور مناطق مالزی بهوسیلهٔ گیاهشناسان اروپایی شتاب گرفت. صفت گونهای speciosa بهمعنای «چشمگیر/زیبا» است و به ظاهر شاخص اندامهای تولیدمثلی و نیامها اشاره دارد.
نامهای رایج محلی و جهانی
در منابع انگلیسی این گیاه به stink bean یا petai/peteh شناخته میشود که به بوی نافذ دانهها اشاره دارد. در مالایی و اندونزیایی معمولاً petai (و املای نزدیک به آن) رایج است. در فارسی گاهی با نام لوبیا تلخ نیز یاد میشود، هرچند این نام میتواند در گفتار محلی به گونههای دیگر هم اطلاق شود.
![لوبیا تلخ]()
خصوصیات - معرفی
نور مورد نياز
متوسط
آبياري و رطوبت
مرطوب
دماي مورد نياز
20 تا 28 درجه سانتیگراد
خاک مورد نياز
خاک های لومی یا لومی رسی و به خوبی آبیاری شده
|
گیاه "نخود تلخ" درختی به ارتفاع 30 متر با پوستی صاف یا فلسی و سخت و تاجی چتر مانند است. برگ ها با ارایش متناوب، پرمانند، به طول 15 تا 30 سانتیمتر، با 10 تا 18 جفت برگچه در هر طرف، مجموعاً دارای 20 تا 35 جفت برگچه است. برگچه ها خطی، کشیده، به طول 5 تا 11 میلیمتر و عرض 1 تا 2.5 میلیمتر وجود دارند.
گل ها کوچک، به طول حدود یک سانتیمتر، به رنگ سفید – کرم، قرار گرفته در گل آذین های گلابی شکل، به طول 5 تا 9 سانتیمتر و به صورت آویزان از شاخه هایی به طول 23 تا 50 سانتیمتر دیده می شوند.
میوه ها به صورت غلافی به طول 45 تا 60 سانتیمتر و عرض 5 تا 6.5 سانتیمتر و صاف با برآمدگی هایی که محل قرارگیری بذر است دیده می شوند.
این گیاهان بومی مالزی، بونئو، اندونزی و شبه جزیره تایلند هستند.
از میوه ها و بذرهای این گیاه نیز مانند دیگر گونه های این جنس نظیر Parkia javanica و Parkia singalaris برای تهیه غذا و به عنوان سبزی استفاده می شود.
![bitter bean]()
شرایط محیط رشد
این گیاهان اغلب در زمین های پست و جنگل های بارانی و روی خاک های شنی و لومی و همچنین زمین های آبگیر در کنار باتلاق ها و یا رودخانه ها می رویند. در نواحی گرمسیری، این درختان در برخی موارد در زمان جوانی به مکان های سایه نیاز خواهند داشت.
همچنین در ارتفاعات صفر تا 1000 یا 1400 متری بالاتر از سطح دریا رشد می کنند.
این درختان برای رشد بهینه به دمای سالیانه حدود 24 درجه سانتیگراد و بارش 1000 تا 2000 میلیمتر در سال نیاز دارند. در دامنه دمایی 20 تا 28 درجه سانتیگراد بهترین رشد را خواهد داشت اما می تواند دمای 16 تا 36 درجه سانتیگراد را نیز تحمل کند. همچنین می تواند بارندگی سالیانه 800 تا 2500 میلیمتر را نیز تحمل کند.
به طور کلی، زمین های به خوبی آبیاری شده با خاک های لومی یا لومی رسی را ترجیح می دهند.
پی اچ مناسب خاک برای آنها حدود 5.5 تا 7 است ولی می توانند اسیدیته 5 تا 7.5 را نیز تحمل کنند.
گلدهی این گیاهان زمانی شروع می شود که ارتفاع آنها به حدود 15 متر رسیده باشد.
فاصله زمانی کشت بذرها تا میوه دهی در این درختان ممکن است تا حدود 7 سال طول بکشد.
![Parkia speciosa]()
مقابله به آفات لوبیا تلخ
آفات مهم و نشانهها
در Parkia speciosa (لوبیا تلخ) آفات مکنده مانند شتهها و شپشکها با مکیدن شیره گیاهی موجب زردی برگ، چسبندگی (عسلک) و رشد کپک دودهای میشوند. لاروهای برگخوار و کرمهای غلافخوار نیز با ایجاد سوراخ و تغذیه از بافتها باعث کاهش فتوسنتز و افت عملکرد غلاف میگردند. در برخی مناطق، سوسکها و حشرات چوبخوار میتوانند با ضعف عمومی درخت و خشکیدگی سرشاخهها همراه شوند.
امراض رایج و علائم
بیماریهای قارچی مانند لکهبرگی و سوختگی برگ با لکههای قهوهای تا سیاه و ریزش برگ همراهاند. پوسیدگی ریشه و طوقه (اغلب در خاکهای سنگین و غرقابی) باعث پژمردگی، کاهش رشد و مرگ تدریجی گیاه میشود. همچنین کپک دودهای معمولاً بهدنبال فعالیت آفات مکنده و وجود عسلک روی برگها تشدید میگردد.
روشهای مدیریت و مقابله
پیشگیری با بهداشت باغ کلیدی است: حذف برگها و شاخههای آلوده، هرس برای افزایش گردش هوا، و تنظیم آبیاری جهت جلوگیری از ماندابی شدن. برای آفات مکنده از شستوشوی شاخوبرگ، نصب تلههای زرد، و در صورت نیاز استفاده هدفمند از صابونهای حشرهکش یا روغنهای باغبانی بهره ببرید. برای بیماریهای قارچی، کاهش رطوبت تاج، جمعآوری بقایا، و در طغیانهای شدید استفاده از قارچکشهای مجاز بر پایه مس یا ترکیبات مناسب طبق توصیه کارشناس انجام شود؛ در پوسیدگی ریشه، بهبود زهکشی و استفاده از نهال سالم ضروری است.
![لوبیا تلخ]()
نحوه تکثیر لوبیا تلخ
تکثیر این گیاهان از طریق کشت بذرها و ریشه دار کردن قلمه های آنها صورت می گیرد. بذرها به دلیل طول دوره کوتاه زنده مانی باید بلافاصله پس از برداشت، کشت شوند. بذرهای تازه با پوستی نازک و صاف می توانند فوراً کشت شوند. اما بذرهایی با پوسته سخت تر را می توان حدود 24 ساعت قبل از کشت در آب گرم خیساند تا سرعت جوانه زنی آنها افزایش یابد. حدود 90 درصد بذرها پس از 3 الی 15 روز جوانه خواهند زد.
Parkia speciosa (لوبیا تلخ) بیش از هر چیز بهخاطر دانههای خوراکی خود شناخته میشود که در جنوبشرق آسیا مصرف سنتی دارد و منبعی از پروتئین و ترکیبات زیستفعال است. در طب سنتی، بخشهای مختلف گیاه—بهویژه دانه و غلاف—برای پشتیبانی از سلامت متابولیک و بهعنوان عامل کمکی در مدیریت قند خون و فشار خون بهکار رفتهاند، هرچند شواهد بالینی قطعی و دوز استاندارد پزشکی محدود است.
چوب این درخت در برخی مناطق برای مصارف سبک تا نیمهسبک مانند ساخت قطعات ساده، تخته و کارهای روستایی استفاده میشود. با توجه به کیفیت و دوام متغیر چوب، کاربردهای سازهای سنگین معمولاً اولویت ندارد و استفادهها بیشتر محلی و وابسته به دسترسی است.
این گونه درختی تاجدار و نسبتاً بزرگ است و میتواند در سامانههای کشاورزی-جنگلی نقش سایهبان داشته باشد. بهعنوان یک لگوم (Fabaceae)، قابلیت همزیستی با باکتریهای تثبیتکننده نیتروژن را دارد و میتواند به بهبود حاصلخیزی خاک و افزایش ماده آلی از طریق ریزش برگ کمک کند.
گلآذینهای آن میتوانند برای برخی گردهافشانها و حشرات مفید جذاب باشند و در تنوع زیستی مزرعه یا باغ نقش ایفا کنند. این ویژگی بهویژه در طراحی باغهای بومی و سامانههای چندلایه گرمسیری ارزشمند است.