دانستنیهای علمی
نام علمي
Guizotia abyssinica
گیاه "دان سیاه" گیاهی چند منظوره است که در گذشته به عنوان غذای پرنده (bird seed) به کشور ایران وارد شده است اما اخیراً بدلیل ارزش اقتصادی و امکان صادرات آن به شدت مورد توجه زارعین برخی استان های کشور قرار گرفته است.
دان سیاه گیاهی است که در سال یک بار به گل می نشیند. گل های مینیاتوری سفید و یا زرد آن در بهار نمایان می شود. گیاه دان سیاه از خانواده رز است و بر خلاف هم خانواده هایش بی خار است. محل رویش اصلی گیاه دان سیاه مناطق گرمسیری و نیمه گرمسیری است و همیشه سبز است.
با توجه به این داده ها و با توجه به اینکه عملکرد بذر بدست آمده از مزارع تولید انبوه زارعین مناطق مختلف طی سال های گذشته 1000 تا 1200 کیلوگرم در هکتار بوده است که بالاتر از عملکرد بدست آمده در بسیاری از کشورهای تولید کننده این گیاه است. شاید بتوان آن را به عنوان گیاه روغنی جدید در ایران مورد توجه قرار داد.
دان سياه گياهی با عملكرد بالای روغن و قدرت سازگاری بالا و توقع ¬های اقليمی كم می باشد. اين گياه با نام علمي Guizotia abyssinica Cass و نام انگليسی Niger از خانواده Asteraceae، گياهی دو لپه ¬ای و يکساله است. ارتفاع گياه حدود يک چهارم متر، گل های زرد و به ندرت سبز روشن، ميوه فندقه و به رنگ سياه تا زرد و پوسته بذر سخت و به رنگ سیاه تا قهوه ای است.
جنس Guizotia بومی مناطق آفريقایی در حد فاصل عرض جغرافيایی 3 و 15 درجه شمالی و طول جغرافيایی 33 تا 48 درجه شرقی است. اين جنس دارای 6 گونه می باشد كه Guizotia abyssinica تنها گونه ای از اين جنس است كه مورد كشت و كار قرار می گيرد. اين گياه مهمترين محصول دانه روغنی اتيوپی و يك منبع دانه ریز روغنی در كشور هند می باشد بطوری كه دان سياه حدود 50 تا 60 درصد روغن خوراكی طبيعی كشور اتيوپی و حدود 2 درصد از كل توليد دانه روغنی هند را تأمين می كند. اما به دليل ميزان عملكرد پايين آن، در صنعت دانه ¬های روغنی جهان مورد توجه و بحث نيست.
نوع و میزان اسید های چرب موجود در روغن دان سیاه عبارتند از: 1.7 تا 3.4 درصد مایریستیک اسید، 5.8 تا 13 درصد پالمیتیک اسید، 5 تا 7.5 درصد استئاریک اسید، 13.4 تا 39.3 درصد اولئیک اسید و 45.5 تا 65.8 درصد لینولئیک اسید.
![دان سیاه]()
خصوصیات - معرفی
عادت رشد و ریشه
Guizotia abyssinica (دان سیاه) گیاهی یکساله از تیره کاسنیان است که معمولاً بهصورت علفی و ایستاده رشد میکند. ریشه غالباً محوری با انشعابات جانبی است و به گیاه کمک میکند در خاکهای نسبتاً سبک استقرار یابد.
ساقه
ساقه راست، نسبتاً ضخیم و شیاردار بوده و در بسیاری از ارقام از بخشهای بالایی منشعب میشود. سطح ساقه اغلب کمی زبر یا کرکدار است و رنگ آن از سبز تا سبز مایل به ارغوانی متغیر دیده میشود. ارتفاع گیاه بسته به شرایط رشد معمولاً حدود ۱ تا ۲ متر است.
برگ
برگها ساده و درشتاند و بیشتر بهصورت متقابل در بخشهای پایین و با نزدیک شدن به انتهای ساقه گاهی متراکمتر دیده میشوند. پهنک برگ معمولاً بیضوی تا نیزهای با نوک تیز است و لبهها میتواند صاف تا دندانهدار باشد. سطح برگ غالباً زبر و کمی کرکدار، و رنگ آن سبز تیره است؛ طول برگها اغلب در محدوده ۵ تا ۱۵ سانتیمتر قرار میگیرد.
گلآذین و گل
گلها بهصورت کپه (سرگل) شبیه آفتابگردان در انتهای شاخهها تشکیل میشوند. هر کپه دارای گلچههای زبانهای حاشیهای و گلچههای لولهای مرکزی است. رنگ گلچههای زبانهای معمولاً زرد روشن تا زرد طلایی بوده و قطر کپهها اغلب حدود ۳ تا ۶ سانتیمتر است.
میوه و بذر
میوه از نوع فندقه (آکن) است و بذرها کوچک، بیضوی و معمولاً سیاه تا قهوهای تیره دیده میشوند. سطح بذر صاف تا کمی براق بوده و اندازه آن معمولاً چند میلیمتر است.
![Niger seed]()
نور مورد نياز
زیاد
آبياري و رطوبت
مرطوب
دماي مورد نياز
آب و هوای معتدل
خاک مورد نياز
گستره وسیعی از خاک ها
|
مقابله به آفات دان سیاه
آفات مهم گیاه Guizotia abyssinica (دان سیاه)
آفات اصلی دان سیاه شامل شتهها، مگس مینوز برگ، تریپس و برخی لاروهای برگخوار هستند. شتهها با مکیدن شیره گیاهی موجب ضعف بوته، زردی برگ و انتقال ویروس میشوند. مگس مینوز تونلهایی در برگ ایجاد کرده و سطح فتوسنتز را کاهش میدهد. تریپس با ایجاد لکههای نقرهای و بدشکلی برگ، کاهش رشد و تولید دانه را در پی دارد.
بیماریهای قارچی و باکتریایی
مهمترین بیماریها شامل پوسیدگی طوقه و ریشه (گونههای فوزاریوم و پیتیوم)، سفیدک سطحی و لکه برگی قارچی است. پوسیدگی ریشه در خاکهای سنگین و غرقاب، باعث پژمردگی و خوابیدگی ناگهانی گیاه میشود. سفیدک سطحی با پوشش سفید روی برگهای پایینی و کاهش فتوسنتز شناخته میشود. بیماریهای باکتریایی لکهبرگ در شرایط رطوبت بالا تشدید میشوند.
روشهای مدیریت و مقابله
اصول پیشگیری شامل تناوب زراعی ۳–۲ ساله، استفاده از بذر سالم و ضدعفونیشده، و بهبود زهکشی خاک است. آبیاری منظم بدون غرقاب، کاهش تراکم بوته و تهویه مناسب، شیوع بیماریهای قارچی را محدود میکند. برای کنترل شته و تریپس، رهاسازی حشرات مفید (کفشدوزکها، بالتوریها) و استفاده هدفمند از صابونهای حشرهکش توصیه میشود. در موارد طغیانی، مصرف محدود حشرهکشها و قارچکشهای ثبتشده، طبق توصیه کارشناس گیاهپزشکی، انجام شود. جمعآوری و سوزاندن بقایای آلوده، منبع اولیه آلودگی فصل بعد را کاهش میدهد.
![دان سیاه]()
نحوه تکثیر دان سیاه
ازدیاد این گیاه از طریق کشت بذرهای آن صورت می گیرد.