خرمندی - معرفی و خواص گیاهان دارویی

نویسنده: محبوبه آشناور

تاریخ انتشار: 1394/11/07

خرمندی (*Diospyros lotus*) درختی برگ‌ریز از تیرهٔ Ebenaceae است که در اقلیم‌های معتدل تا نیمه‌گرمسیری بهترین رشد را دارد. **شرایط رشد**: دمای مطلوب حدود ۱۵ تا ۲۵ درجهٔ سانتی‌گراد است و سرما را تا حدودی تحمل می‌کند (یخبندان‌های شدید می‌تواند آسیب‌زا باشد). رطوبت متوسط تا نسبتاً بالا و خاک با زهکشی خوب برای آن مناسب است. از نظر **نور**، آفتاب کامل تا نیم‌سایه را می‌پذیرد، اما در آفتاب کامل باردهی و رشد بهتر است.

**بومی و زیستگاه**: بومی غرب آسیا و بخش‌هایی از قفقاز تا آسیای میانه است و به‌طور طبیعی در حاشیهٔ جنگل‌های خزری و نواحی مرطوب‌تر شمال ایران نیز دیده می‌شود؛ معمولاً در دامنه‌ها و دره‌ها با خاک‌های عمیق و نسبتاً مرطوب استقرار می‌یابد.

**خصوصیات ظاهری**: درختی با قامت متوسط (اغلب حدود ۵ تا ۱۵ متر)، دارای برگ‌های ساده، بیضی تا کشیده با حاشیهٔ صاف و رنگ سبز براق در فصل رشد. گل‌ها کوچک و نسبتاً کم‌جلب‌توجه‌اند و میوه‌ها گرد تا بیضی، کوچک‌تر از خرمالوی معمولی و در رسیدگی به رنگ زرد-نارنجی تا قهوه‌ای تیره درمی‌آیند؛ میوهٔ نارس گس است و پس از رسیدگی یا نرم‌شدن شیرین‌تر می‌شود.

**نام رایج**: در ایران با نام‌های «خرمندی» و گاه «خرمالوی وحشی» شناخته می‌شود. در جهان رایج‌ترین نام انگلیسی آن **Date-plum** یا **Caucasian persimmon** است.

خرمندی

نام علمي

Diyospyrus lotus

نام لاتين

date-plum

خانواده (تيره)

Ebenaceae

دانستنیهای علمی

حدود 475 گونه از جنس Diospyros وجود دارد كه به صورت درخت و درختچه، همیشه سبز و یا خزان پذیر هستند. گونه D.lotus (خرمندی) به صورت خودرو و فراوان در جنگل های شمال ایران می روید. به دلیل فرم تاج جذاب و دارا بودن برگ های زیبا، براق، پهن یا سرنیزه ای شكل كه به صورت متناوب روی شاخه ها استقرار یافته اند و میوه های آبدار آن پرورش و نگهداری می شود. این گیاه دوپایه بوده و گل های نر و ماده این جنس جدا از هم بر روی شاخه های چوبی سال قبل تشكیل می شوند.

نام های این درخت در شرق گیلان، "اَربَه" یا "اربا" آستارا و تالش "آمبر "، در رامسر "خرما"، در مازندران "خرمندی" ، در کیاکلا "خرمنی" ، در رامیان "انجیرخرما"، در گرگان "اندی خرما"، "انده خرما" یا "اندوخرما" می خوانند. در آمل و نور و کجور درخت نر و ماده آن به نام های مختلف خوانده می شود درخت نر، "کهلو" یا "کلهو" و درخت ماده ، "فرمنی" یا "فرمونی" نامیده می شود.

خصوصیات - معرفی

نور مورد نياز

زیاد

آبياري و رطوبت

کمی مرطوب

دماي مورد نياز

نواحی نیمه گرمسیری

خاک مورد نياز

خاک های لومی، عمیق و مرطوب

"خرمندی" یکی از گیاهان خودرو از جنس Diospyros و بومی نواحی نیمه گرمسیری جنوب غرب آسیا و جنوب شرق اروپا است. این گیاه به صورت درختی به طول حدود 15 تا 30 متر وجود دارد. برگ ها براق، چرمی، تخم مرغی شکل، نوک تیز، به طول 5 تا 15 سانتیمتر و پهنای 3 تا 6 سانتیمتر می باشند. گل ها کوچک و به رنگ مایل به سبز بوده که طی ماه های جون تا جولای ظاهر می شوند. میوه ها از نوع سته، با گوشتی آبدار، به رنگ زرد (در زمان رسیدن) و به قطر یک تا دو سانتیمتر هستند. هر میوه دارای تعدادی بذر می باشد. این بذور دارای پوستی نازک و آندوسپرمی بسیار سخت می باشند.

شرایط محیط رشد

گیاهان جنس دیوسپیروس بطور كلی در مناطق گرم و مرطوب حاره و نیمه حاره و در نواحی گرمسیر خشك یافت می شوند. تحمل سرما و یخبندان را ندارد.

این گیاهان خاک های لومی و عمیق با زهکشی خوب به همراه مکان های آفتابی یا به همراه کمی سایه را برای رشد ترجیح می دهند. این درختان در زمان رشد میوه ها، باید گرمای مناسب و آفتاب کافی را به همراه پناهگاه دریافت کنند. وجود پناهگاه به ویژه در مناطقی که دارای آفتاب زودهنگام در صبح می باشند، ضروری به نظر می رسد. درخت خرمندی خاک های بسیار اسیدی و یا بسیار مرطوب یا خشک را نمی پسندد. در صورت وجود سرمای بسیار زیاد و سخت، درختان به خواب می روند.

این گیاهان دوپایه هستند اما درختان ماده می توانند در غیاب گرده افشان ها، میوه های بدون هسته تولید کنند.

درختان دارای ریشه های عمیق بوده و در نتیجه انتقال آنها مشکل می باشد.

درختان جوان یک تا دوساله باید در مقابل سرمای زمستان مورد حفاظت قرار گیرند. به بادهای خشك نیز حساس می باشند.

هرس این درختان اختصاصی و مداوم نمی باشد، بلكه منحصر به یك هرس در آغاز جابجایی، به منظور تشكیل فرم بوده و در سال های بعد از فرم گرفتن به قطع شاخه های زاید و سرشاخه های سال قبل می پردازند. در تشكیل فرم همانند سایر درختان، پس از انتقال نهال به بستر اصلی از یك متری الی 120 سانتیمتری سطح زمین سربرداری نموده و تعداد 3 تا 5 شاخه انتهایی را به عنوان شاخه های اصلی یا اسكلت تشكیل دهنده درخت حفظ می نمایند.

مقابله به آفات خرمندی

آفات مهم خرماندی (Diospyros lotus)

از آفات رایج خرماندی می‌توان به شته‌ها، شپشک‌ها (نرم‌تن و سپردار)، تریپس و کنه‌های تارتن اشاره کرد که با مکیدن شیره گیاهی باعث پیچیدگی برگ، کاهش رشد و ضعف عمومی درخت می‌شوند. تجمع عسلک و رشد کپک دوده‌ای روی برگ‌ها نشانه‌ی مهم حضور شته و شپشک است. برای کنترل، هرس شاخه‌های آلوده، کاهش گردوغبار، تقویت دشمنان طبیعی (کفشدوزک‌ها و بالتوری‌ها) و استفاده هدفمند از روغن‌های معدنی/روغن ولک در زمان مناسب توصیه می‌شود.

بیماری‌های قارچی و پوسیدگی‌ها

لکه‌برگی‌ها، شانکرها و پوسیدگی ریشه در شرایط رطوبت بالا و زهکشی ضعیف تشدید می‌شوند و می‌توانند موجب زردی، ریزش برگ و خشکیدگی سرشاخه‌ها شوند. زهکشی مناسب و پرهیز از آبیاری سنگین مهم‌ترین اقدام پیشگیرانه است. جمع‌آوری برگ‌های آلوده، حذف شاخه‌های بیمار و ضدعفونی ابزار هرس، همراه با بهبود تهویه تاج درخت، شدت بیماری را کاهش می‌دهد.

راهکارهای مدیریت تلفیقی (IPM)

پایش منظم برگ‌ها و شاخه‌ها، نصب تله‌های چسبنده برای ردیابی حشرات پروازی، و تنظیم تغذیه (پرهیز از ازت زیاد) پایه مدیریت است. در صورت نیاز، سم‌پاشی باید بر اساس تشخیص دقیق آفت/بیماری و در زمان حساس چرخه زندگی انجام شود تا اثرگذاری افزایش یافته و به حشرات مفید آسیب کمتری برسد.

نحوه تکثیر خرمندی

این درختان را به دو روش می توان تکثیر نمود:

1- روش اول تکثیر از طریق کشت بذرها است. كاشت بذر بلافاصله پس از رسیده شدن بر روی گیاه مادری در هوای آزاد صورت می گیرد. در این حالت سرمای زمستانه ركود بذر را از بین می برد. بذور به مدت حدود یک تا شش ماه در دمای 15 درجه سانتیگراد جوانه خواهند زد.

3ـ روش بعدی، گرفتن قلمه در تابستان از شاخه هایی است كه چوب آنها كمی سخت شده است.

خواص و کاربردهای دارویی و صنعتی

کاربردهای دارویی میوه و برگ خرمندی

میوهٔ خرمندی (Diyospyrus lotus) به عنوان ملین خفیف و مقوی عمومی در طب سنتی کاربرد دارد. از میوهٔ رسیده برای کمک به هضم، بهبود ضعف بدنی و افزایش اشتها استفاده می‌شود. جوشانده یا دم‌کرده برگ‌ها در برخی نواحی برای کاهش التهاب‌های خفیف گوارشی و تنظیم حرکات روده به کار می‌رود. همچنین در طب مردمی از ترکیب برگ و میوه خشک برای آرام‌سازی سرفه و گلودرد بهره می‌گیرند.

کاربردهای درمانی پوست، ریشه و پوست تنه

پوست تنه و ریشهٔ خرمندی حاوی تانن‌های قابض است و در طب سنتی برای بهبود زخم‌های سطحی و کاهش خونریزی‌های خفیف استفاده می‌شود. شست‌وشوی زخم با جوشانده پوست تنه به خشک‌شدن و ترمیم سریع‌تر زخم کمک می‌کند. در برخی مناطق، له‌شدهٔ ریشه به صورت ضماد روی مفاصل دردناک گذاشته می‌شود تا التهاب و درد کاهش یابد، هرچند شواهد علمی آن محدود است.

کاربردهای صنعتی و اقتصادی

خرمندی دارای رنگدانه‌ها و ترکیبات فنلی است که برای استخراج رنگ‌های طبیعی و آنتی‌اکسیدان‌ها در صنایع غذایی و آرایشی مورد توجه قرار گرفته است. میوه خشک به عنوان طعم‌دهنده در برخی محصولات محلی و شیرینی‌ها به کار می‌رود. چوب درخت نیز به علت سختی و زیبایی بافت، در صنایع نجاری ظریف و تولید ابزارهای دستی کوچک استفاده می‌شود.