۱۳۹۵ دهم آذر

یام وحشی

Dioscorea spp. Yam که به فارسی یام وحشی نامیده میشود، گیاهی از خانواده Dioscoreaceae، بومی آفریقا و آسیا می باشد. نیاز های این گیاه عبارتند از نور: زیاد رطوبت: کمی مرطوب دمای محیط: نواحی گرمسیری خاک: خاک هایی با بافت متوسط

دانستنیهای علمی

نام علمي

Dioscorea spp.

نام لاتين

Yam

خانواده (تيره)

Dioscoreaceae

از دوران آزتک ها، یام وحشی در مکزیک مورد استفاده بوده و در درمان بیماری های روماتیسمی و به عنوان ضددرد استفاده می شد و نیز در آمریکای مرکزی برای رفع دردهای قاعدگی،‮ ‬تخمدان و زایمان مورد استفاده بوده است. ‬از یام وحشی در طب سنتی برای قولنج صفراوی و تهوع بارداری و برای بیماری های اسپاسمودیک مانند کرامپ،‮ ‬سرفه و سکسکه‮ ‬و نیز برای پیشگیری از سقط زودرس ‬استفاده می شده است‮. ‬عده ای از پزشکان این گیاه را شل کننده ی عمومی می دانستند و ادعا می کردند،‮ ‬مصرف گیاه سبب آرامش دستگاه عصبی خودکار شده به بروز آثار مفید در روده منتهی می شود. ‬ساپونین های استروئیدی،‮ ‬منشأ اصلی دیوسین مورد استفاده برای تولید قرص خوراکی جلوگیری از بارداری و سایر هورمون های استروئیدی بوده است.‬‬‬‬‬‬

خصوصیات - معرفی

گیاه "یام وحشی" با نام علمی Dioscorea spp. و دارای گونه های متعددی است (حدود 600 گونه) که می توانند غده های خوراکی تولید کنند. یام ها گیاهانی علفی، رونده، و چندساله بوده که دارای غده هایی نشاسته ای و بومی آفریقا و آسیا هستند. یام ها از خانواده Dioscoreaceae می باشند. اگرچه برخی از گونه های جنس سیب زمینی شیرین (Ipomoea batatas) نیز یام نامیده می شوند ولی این ها جزو یام ها و از خانواده Dioscoreaceae نیستند بلکه به خانواده Convolvulaceae تعلق دارند.

یام ها تک لپه ای بوده و غده های خوراکی به وزن حدود 60 کیلوگرم تولید می کنند. حدود 600 واریته از یام ها شناسایی شده که 95 درصد آنها در آفریقا رشد می کنند. ارتفاع شاخه های آن به 2 تا 12 متر یا حتی بیشتر نیز می رسد. برگ ها قلبی شکل و پهن بوده و با آرایش مارپیچی روی ساقه قرار می گیرند. گل ها به رنگ سبز مایل به زرد و دارای شش گلبرگ می باشند که اغلب نیز دوجنسی هستند. در اغلب گونه ها میوه ها به صورت کپسولی بوده ولی در برخی از گونه ها نیز میوه ها به صورت سته ای و نرم هستند.

شرایط نگهداری یام وحشی

نور مورد نياز

زیاد

آبياري و رطوبت

کمی مرطوب

دماي مورد نياز

نواحی گرمسیری

خاک مورد نياز

خاک هایی با بافت متوسط

شرایط دمایی و رطوبتی مناسب

گیاه Dioscorea spp. بومی نواحی گرمسیری و نیمه‌گرمسیری است و در دمای ۲۰ تا ۳۰ درجه سانتی‌گراد بهترین رشد را دارد. دمای زیر ۱۵ درجه رشد را کند و خطر پوسیدگی غده‌ها را افزایش می‌دهد. یام وحشی به رطوبت نسبی ۶۰ تا ۸۰ درصد نیاز دارد و خشکی طولانی‌مدت باعث توقف رشد شاخه‌های رونده و کوچک ماندن غده‌ها می‌شود. آبیاری باید منظم اما با زهکشی خوب باشد تا از ماندآبی جلوگیری شود.

نیاز نوری و مکان کاشت

یام وحشی به نور زیاد غیرمستقیم نیاز دارد و در آفتاب ملایم صبحگاهی عملکرد بهتری نشان می‌دهد. تابش شدید و مستقیم ظهر می‌تواند سوختگی برگ‌ها و کاهش فتوسنتز را به همراه داشته باشد. در باغ، کشت در حاشیه سایه‌روشن درختان یا استفاده از سایه‌بان ۳۰ تا ۵۰ درصد توصیه می‌شود. در محیط گلدانی، پنجره شرقی یا غربی با نور فیلترشده مناسب است.

خاک، بستر و مدیریت تغذیه

بهترین بستر برای یام وحشی خاک‌های لومی شنی با زهکشی بالا و مواد آلی فراوان است. pH مناسب بین ۶ تا ۶٫۸ بوده و خاک‌های سنگین و رسی باعث بدشکلی و ترک‌خوردگی غده‌ها می‌شوند. افزودن کمپوست رسیده، کود دامی پوسیده و اندکی پرلیت به بهبود تهویه و توسعه غده کمک می‌کند. تغذیه متعادل با نیتروژن متوسط و پتاسیم بالا کیفیت و ماندگاری غده‌ها را افزایش می‌دهد.

خواص و کاربردهای دارویی و صنعتی

کاربردهای دارویی غده و ریزوم

در گونه‌های مختلف Dioscorea spp. (یام وحشی)، غده‌ها و ریزوم‌ها به‌عنوان منبع ترکیبات ساپونینی، به‌ویژه دیوسژنین، اهمیت دارند. دیوسژنین در صنعت داروسازی به‌عنوان ماده اولیه نیمه‌سنتزی برای تولید برخی استروئیدها (از جمله پیش‌سازهای هورمونی و کورتیکواستروئیدی) به‌کار می‌رود و از این رو، ارزش صنعتی-دارویی بالایی دارد.

کاربردهای سنتی اندام‌های زیرزمینی

در پزشکی سنتی برخی مناطق، فرآورده‌های تهیه‌شده از اندام‌های زیرزمینی Dioscorea برای کاهش اسپاسم‌های گوارشی و تسکین ناراحتی‌های مرتبط با دردهای کرامپی استفاده شده‌اند. همچنین در برخی منابع قوم‌دارویی، از آن در ترکیبات گیاهی مرتبط با حمایت از تعادل هورمونی یاد می‌شود؛ با این حال استانداردسازی دوز و شواهد بالینی قطعی در همه گونه‌ها یکسان نیست.

کاربردهای صنعتی نشاسته

غده‌های یام وحشی دارای نشاسته قابل استخراج‌اند و در برخی کاربردهای صنعتی به‌عنوان عامل قوام‌دهنده و چسباننده در فرمولاسیون‌ها (از جمله برخی فرآورده‌های دارویی-کمکی و محصولات نشاسته‌ای) مطرح می‌شوند. استفاده صنعتی معمولاً به کیفیت نشاسته، روش استخراج و گونه گیاه وابسته است.

مقابله به آفات یام وحشی

مواد مؤثره:

گلیکوزیدهای ساپونینی یکی از مؤثرترین مواد‌ فعال این جنس از گیاهان به شمار می روند‮. ‬از این مواد بیشتر به عنوان سم ماهی استفاده می شود و در تزریق داخل وریدی ممکن است سبب همولیز گردند ولی به علت بزرگ بودن ملکول از دیواره روده ی عبور نمی کنند‮. ‬پس از مصرف خوراکی،‮ ‬باکتری های طبیعی روده،‮ ‬ملکول گلوکز را می شکنند و ساپوژنین (آگلیکون‮) ‬دیوسژنین را برجای می گذارند که جذب می شود‮.‬‬‬‬‬‬‬

طی یک فرآیند تجارتی برای ساخت هورمون های استروئیدی،‮ ‬دیوسژنین از مواد اولیه گیاه به دست می آید‮. ‬یکی از روش های تهیه،‮ ‬مجاور کردن یام با اسید معدنی برای هیدرولیز کردن گلیکوزیدها و سپس صاف کردن باقی ماده اولیه است‮. ‬سپس بخش محلول را خنثی کرده،‮ ‬شسته و با یک حلال‮ ‬غیرقطبی‮ (‬مانند اتر نفت یا تولوئن‮) ‬مجاور می کنند و دیوسژنین را خارج می نمایند‮.‬ گفته می شود آلکالوئیدهای موجود در گیاه جزء مؤثر مسئول تأثیر گیاه بر معده است.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

یام خودروی مکزیک به نام های‮ ‬floribunda‮ .D‬ و a‭‬composit‮ .D ‬دارای بیشترین مقدار دیوسژنین بوده و به مصارف تجارتی می رسد. ‬مواد مؤثره موجود در یام وحشی عبارتند‌ از‮:‬ آلکالوئیدها،‮ ‬بتاسیتوسترول،‮ ‬بوتوژنین‮ ‬botogenin،‮ ‬دیودنین‮ ‬diodenin،‮ ‬دیوسین‮ ‬dioscin،‮ ‬دیوسکورین‮ ‬dioscorine‮ ‬فیتوسترول،‮ ‬رزین،‮ ‬گلیکوزیدهای ساپونین،‮ ‬نشاسته،‮ ‬ساپونین های استروئیدی،‮ ‬استیگماسترول‮ ‬stigmasterol،‮ ‬تانن،‮ تاراکسرول، تریلین‮.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

گیاه یام وحشی دارای اثرات درمانی زیر است:

فعالیت ضدالتهاب

اثر آنتی فلوژیستیک ساپونین ها به اثبات رسیده است‮.‬‬

‬فعالیت قلب و عروق

آثار سودمند‮ ‬D.nipponica‮ ‬و‮‬ D.caucasia‮‬ بر دستگاه قلب و عروق ثابت شده است‮.‬‬‬‬‬‬

‬آثار کبـدی

‬در کلانژیت تجربی

‬آثار هورمونی

اثر استروژنی دیوسژنین

‬آثار کاهنده ی کلسترل

‬تحریک بیرون ده کلسترل از صفرا با دیوسژنین

‬درمان تصلب شرائین با ساپونین های یام

‬درمان هیپرکلسترولمی با دیوسژنین

عکس‌العمل ماهیچه‌ی صاف آثار وابسته به دوز‮ ‬D.nipponica‮ ‬بر عضله‌ی صاف‬‬

فعالیت آنتی اکسیدان

‬بیماری های قلب و عروق

‬اثر سودمند‮ ‬D.nipponica‮ ‬در بیماری کرونر‬‬

‬درمان تصلب شرائین مغز با ساپونین های‮ ‬D.cauciasia‮ ‬‬‬

یام وحشی از نظر طبیعت سرد و از نظر کیفیت شیرین است‮. ‬از یام وحشی در موارد زیر استفاده به عمل می آید‮:‬‬‬

آرتریت،‮ ‬کله سیستیت،‮ ‬قولنج روده،‮ ‬قولنج کلیه،‮ ‬کرامپ ها،‮ ‬اسپاسم عضلات،‮ ‬تنش عضلانی،‮ ‬هیپرپلازی کیستیک،‮ ‬سیستیت،‮ ‬دیورتیکولیت،‮ ‬قاعدگی دردناک،‮ ‬آندومتریوز،‮ ‬نفخ،‮ ‬بیماری های کیسه صفرا،‮ ‬هیپرکلسترولمی،‮ ‬لنگیدن متناوب،‮ ‬نشانه های یائسگی،‮ ‬تهدید به سقط،‮ ‬دردهای رحم و تخمدان،‮ ‬بارداری،‮ ‬تهوع،‮ ‬روماتیسم،‮ ‬آرتریت روماتوئید،‮ ‬خونروی ناشی از بدکاری رحم.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

‬در سال های اخیر از یام وحشی کرمی تهیه کرده اند که مورد استقبال قرار گرفته است‮. ‬ادعا بر آن است که این کرم دارای آثار درمانی بر میزان پروژسترون است‮. بعضی سازندگان این کرم ها ادعا می کنند که کرم یام وحشی مترادف پروژسترون طبیعی است و آثار سودمند پروژسترون را به عنوان بهره ی درمانی این فرآورده شرح می دهند‮.‬ این ادعاها براساس این اعتقاد استوار است که دیوسژنین موجود در یام وحشی پس از جذب از راه پوست به پروژسترون تبدیل می شود‮. ‬به نظر می رسد اشتباه سازنده ی کرم از آنجا ناشی شده باشد که این امر در آزمایشگاه واقع می شود ولی در بدن وضع به گونه ی دیگری است‮. ‬هیدرولیز شدن گلیکوزیدهای ساپونینی‮ (‬دیوسین،‮ ‬بوتوژنین و دیودنین‮) ‬وقتی از کرم یام وحشی استفاده می شود در پوست اتفاق نمی افتد زیرا این جریان فقط در آزمایشگاه و یا در روده و تحت تأثیر باکتری ها انجام می گردد‮. ‬به این ترتیب به نظر می آید که با استفاده از کرم یام وحشی،‮ ‬میزان پروژسترون افزایش نمی یابد و آثار درمانی کرم را نمی توان به دیوسژنین نسبت داد زیرا اساساً در این کرم ها،‮ ‬این ساپوژنین وجود ندارد‮. ‬به احتمال زیاد گلیکوزیدهای ساپونین نامزد احتمالی این فعالیت به شمار می روند ولی آثار این مواد احتمالاً از نوع استروژنی است‮. ‬در مورد آثار این مواد در بدن چیز زیادی نمی دانیم و هر نوع ادعا در این مورد فقط در اندیشه جای دارد‮. ‬ضمن آنکه مقدار مصرف این کرم ها متفاوت است و در بعضی گیاهان دیگر از جمله پنـج انگشت هم وجـود دارد‮.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

نحوه تکثیر یام وحشی

تولیدمثل Dioscorea spp. (یام وحشی) در طبیعت

یام‌های وحشی در طبیعت هم از طریق جنسی و هم غیرجنسی تکثیر می‌شوند. در تولیدمثل جنسی، بسیاری از گونه‌ها دوپایه‌اند (بوته‌های نر و ماده جدا)، گل‌های کوچک آن‌ها با باد و حشرات گرده‌افشانی می‌شوند و سپس کپسول‌های بذر تشکیل می‌گردد. بذرها برای جوانه‌زنی معمولاً به رطوبت پایدار و دمای ملایم نیاز دارند و رشد اولیه کند است.

در تولیدمثل غیرجنسی، گیاه با تکیه بر اندام‌های ذخیره‌ای خود گسترش می‌یابد: غده‌های زیرزمینی و گاهی پیازک‌های هوایی (bulbils) که در گره‌های ساقه تشکیل می‌شوند. پیازک‌ها با افتادن روی خاک یا جابه‌جایی توسط آب و جانوران، سریع‌تر از بذرها استقرار می‌یابند.

روش‌های تکثیر در خانه

بهترین روش خانگی، تقسیم غده است: در فصل خواب، غده را به قطعاتی تقسیم کنید که هر قطعه حداقل یک جوانه داشته باشد، سپس سطح برش را خشک کرده و در بستر سبک و زهکشی‌دار بکارید. خاکِ غرقابی باعث پوسیدگی غده می‌شود.

اگر گونه پیازک هوایی تولید کند، می‌توان پیازک‌های بالغ را جدا و در گلدان کم‌عمق کاشت. تکثیر از بذر نیز ممکن است، اما به دلیل خواب بذر و ناهمگنی جوانه‌زنی، زمان‌برتر است و معمولاً نیاز به بستر استریل و رطوبت یکنواخت دارد.

هشدار - عوارض جانبی

گاهی با مصرف یام وحشی اسهال ساده ی خفیفی گزارش شده است‮. ‬به این جهت مصرف گونه های سیب زمینی شیرین‮ (‬یام وحشی) در افراد دچار ضعف گوارش و آنهایی که به آسانی دچار شکم روش می شوند باید با احتیاط صورت گیرد‮.‬

در تمام دوران بارداری استفاده از یام مطمئن است و در سنت برای تهوع بارداری‮ و نیز پیشگیری از سقط استفاده می شود.‬‬‬‬